بومگردی با اهداف چند جانبه یعنی حفاظت از محیط زیست، احترام به جوامع محلی و ارتقای مؤلفه های فرهنگی- اجتماعی و اقتصادی جامعه میزبان سروکار دارد که این اهداف همخوان با مفهوم توسعه پایدار است.
چکیده گزارش پژوهشی:
- بومگردی، سفری مسئولانه به مناطق طبیعی است که در آن بر حفظ محیط زیست و رفاه مردم محلی تأکید میشود.
- بومگردی بیش از هر چیز یک نوع نگرش خاص، آینده نگر، اخلاقی و انسانی به مقوله گردشگری است.
- بومگردی با اهداف چند جانبه یعنی حفاظت از محیط زیست، احترام به جوامع محلی و ارتقای مؤلفه های فرهنگی- اجتماعی و اقتصادی جامعه میزبان سروکار دارد که این اهداف همخوان با مفهوم توسعه پایدار است.
- بومگردی راهبردی برای مدیریت استفاده پایدار از میراث های طبیعی از جمله مناطق حفاظت شده است.
- گردشگران بومگردی، افرادی مطلع تر و آگاه تر نسبت به مسائل فرهنگی و اجتماعی و حساس تر و کنجکاوتر نسبت به مسائل زیست محیطی می باشند.
- چالش ها و آسیب های گردشگری بومگردی ذیل پنج محور اصلی قوانین و مقررات، عوامل اقتصادی، عوامل اجتماعی و فرهنگی، عوامل محیط بومی و نیروی انسانی قابل بررسی است.
پژوهش خبری صدا وسیما: بومگردی یا اکوتوریسم به عنوان نوع جدیدی از فعالیت های گردشگری، بیش از یک دهه است که در کشورمان شکل گرفته و به دلیل تأکید بر مشارکت جامعه محلی، توجه به مسائل اجتماعی و فرهنگی و مسائل زیست محیطی، پیوند عمیقی با توسعه پایدار گردشگری دارد. همچنین ایجاد اشتغال و توسعه منطقه ای از جمله نقش های اثربخش این نوع گردشگری است و به همین دلیل، طی سال های اخیر سرمایه گذاران و فعالان صنعت گردشگری را برای ورود به حوزه بومگردی و سرمایه گذاری در طرح های این حوزه ترغیب کرده است. از سوی دیگر، ظرفیت های تایخی، فرهنگی و مذهبی کشورمان فرصتهای بالقوهای برای بهرهمندی از این ظرفیت در توسعه صنعت گردشگری پیشروی مسئولان قرار داده است که لازمه آن نیز شناخت دقیق ابعاد و ویژگی های این نوع گردشگری و تدوین و تنظیم مقررات و برنامه های متناسب با آن است تا آسیب های آن به حداقل رسیده و مزایای آن بیش از پیش در تحول صنعت گردشگری نمایان شود. در همین راستا، گروه اقتصاد پژوهش خبری نیز در تلاش است، با توجه به پژوهش های انجام شده در این حوزه و همچنین گفتگو با کارشناسان بومگردی به معرفی این حوزه از صنعت گردشگری و شناخت مزایا و آسیب های آن بپردازد. بنابراین، در نخستین گزارش با عنوان بومگردی، تلخیصی از گزارش کمیسیون گردشگری، اقتصاد ورزش و اقتصاد هنر اتاق بازرگانی ایران[1] که به معرفی و شناسایی عوامل مؤثر بر فعالیت های بومگردی پرداخته است، ارائه می شود.
تعریف بومگردی
بومگردی یا اکوتوریسم بخش در حال گسترشی از بازار گردشگری در طبیعت یا طبیعت گردی است که تعاریف مختلفی برای آن ارائه شده است. این تعاریف عبارتند از:
همچنین، اقامتگاه های بومگردی، اقامتگاه هایی هستند که در محیط های طبیعی و بومی با رعایت بالاترین سطح ممکن ضوابط زیست محیطی و به شکلی سازگار با معماری بومی، بافت تاریخی و سیمای طبیعی منطقه تأسیس شده و ضمن حداکثر تعامل با جامعه محلی و توجه به تنوع اقلیم، زمینه حضور گردشگران را با کیفیتی قابل قبول و تعریف شده فراهم می نمایند.
تفاوت بومگردی با طبیعت گردی
طبیعت گردی یا گردشگری در طبیعت، سفر به نقاط طبیعی است که با انگیزه ها و الگوهای متفاوت با اکوتوریسم از سوی گردشگران صورتمیگیرد؛ به عبارت دیگر، طبیعت گردی و مسافرت به محیط های طبیعی می تواند در چارچوب انگیزه های متفاوت باشد و تنها فضای طبیعی را دربرگیرد. انگیزه این امر با ادراک و حفظ محیط طبیعی رابطه مستقیم ندارد و حتی گردشگر دارای حساسیتی نسبت به محیط از بُعد حفاظت و همسو با طبیعت و مردم بومی نیست؛ در حالیکه در مؤسسه بین المللی اکوتوریسم در سال 1991، اکوتوریسم به صورت یک مسافرت مسئولانه به مناطق طبیعی که محیط زیست را حفظ و زندگی راحت مردم محلی را تثبیت مینماید، تعریف شده است. از این رو اکوتوریسم واجد چهار ویژگی مشخص و بارز است که عبارتند از:
به عبارتی، اکوتوریسم با اهداف چند جانبه یعنی حفاظت از محیط زیست، احترام به جوامع محلی و ارتقای مؤلفه های فرهنگی- اجتماعی و اقتصادی جامعه میزبان سروکار دارد که این اهداف همخوان با مفهوم توسعه پایدار است.
اصول زیربنایی در بومگردی
در بومگردی استمرار منافع بلندمدت مطرح است که در این رابطه افزایش مشارکت افراد محلی(جامعه میزبان)، حفظ یکپارچگی و انسجام اجتماعی و احترام به فرهنگ بومی، سازگاری برنامه های گردشگری پایدار با دیگر برنامه ریزی های محلی، منطقه ای و ملی از جمله اهداف این نوع از گردشگری برشمرده شده است و در صورت رعایت شش اصل زیر، فعالیت های گردشگری از مصادیق اکوتوریسم به حساب می آیند:
مشخصات و ویژگی های گردشگری بومگردی
به اعتقاد کارشناسان، اکوتوریسم دارای مشخصات چهارگانه زیر است:
همچنین، وجه تمایز فعالیت های بومگردی با دیگر حوزه های گردشگری عبارتند از:
دلایل گسترش فعالیت های بومگردی در کشور
سابقه اقامتگاه های بومگردی در کشور به یک دهه قبل بازمیگردد که با ابتکار یک فرد علاقمند به گردشگری در روستای گرمه اصفهان راه اندازی شد و پس از آن احداث اقامتگاه های بومگردی در مناطق روستایی و سپس بافت تاریخی شهرها گسترش یافت و در سال های اخیر نیز تعداد اقامتگاه های بومگردی رو به فزونی نهاده است که این افزایش از دلایل مختلفی ناشی می شود و مهمترین این دلایل عبارتند از:
چالش های اقامتگاه های بومگردی
در حال حاضر، چالش ها و آسیب های بومگردی را ذیل پنج محور اصلی میتوان دسته بندی و بررسی کرد که عبارتند از:
*قوانین و مقررات: بحث قوانین و مقررات، به تصمیم گیران و سیاستگذاران این حوزه، به خصوص سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری مرتبط می شود و چالش هایی که در رابطه با قوانین و مقررات این بخش شناسایی شده اند، عبارتند از:
*عوامل اقتصادی: یکی از مهمترین دلایل سرمایه گذاری در هر فعالیت و کسب وکاری، درآمدزایی و تحقق اهداف اقتصادی است. در بخش اقامتگاه های بومگردی نیز این امر یکی از دلایل اصلی علاقمندان به سرمایه گذاری در این واحدها می باشد؛ اما در رابطه با اهداف اقتصادی نیز آسیب ها و چالش هایی به شرح زیر وجود دارد:
*عوامل اجتماعی و فرهنگی: یکی دیگر از بحث های مهم توسعه پایدار گردشگری توجه به مسائل اجتماعی- فرهنگی از سوی گردشگران جامعه محلی میباشد که هر دو جامعه و به خصوص گردشگران باید به فرهنگ و ارزش های جامعه محلی احترام بگذارند، اما به دلیل آسیب ها و چالش هایی که در این بخش وجود ندارد، این امر در حال حاضر محقق نشده است. این چالش ها عبارتند از:
*عوامل محیط بومی: منظور از محیط بومی دو مؤلفه محیط انسانی و محیط زیست می باشد که در این زمینه با موضوع ظرفیت قابل تحمل مقصد مواجه هستیم و دو نوع آسیب از این منظر متوجه فعالیت های بومگردی است:
*نیروی انسانی: یکی از شرایط اساسی توفیق هر کسب وکاری، وجود نیروی انسانی متخصص است که در حوزه بومگردی نیز همانند دیگر حوزه ها در بخش نیروی انسانی چالش هایی به شرح زیر وجود دارد:
راهکارهای بهبود وضعیت فعالیت های بومگردی
با توجه به شناسایی مهمترین آسیب ها و چالش های حوزه اقامتگاه های بومگردی، راهکارهای بهبود وضعیت فعالیت در این بخش عبارت است از:
- تعریف صحیح و درک مفهوم اقامتگاه های بومگردی و هدف از ایجاد و توسعه آنها؛
- توسعه کیفی اقامتگاه های بومگردی در کنار توسعه کمّی آنها؛
- تعریف استانداردهای مشخص و نظارت اصولی بر فعالیت ها این واحدها؛
- ایجاد واحدهای آموزشی به منظور آموزش و توانمندسازی فعالان و سرمایه گذاران و مردم محلی؛
- تغییر رویه در اعطای مجوز و اعطای مجوز به افراد دارای صلاحیت؛
- آموزش کارشناسان خبره و متخصص در زمینه اقامتگاه های بومگردی؛
- تدوین برنامه بازاریابی و تبلیغات متناسب با این حوزه برای جذب مشتریان؛
- سرمایه گذاری افراد متخصص و علاقمند به بومگردی در این بخش؛
- توجه به بومی بودن سرمایه گذاران در این حوزه و در اولویت قرار دادن سرمایه گذاران بومی؛
- تلاش برای مشارکت دادن اکثریت افراد جامعه محلی به منظور حمایت جامعه محلی از اجرای طرح؛
- حفظ سنت ها و آیین ها و ارزش های فرهنگی جامعه محلی از طریق آموزش؛
- آموزش جامعه محلی و توانمندسازی آنها در مورد نحوه تعامل با گردشگران و جلب رضایت گردشگران؛
- تربیت نیروی انسانی متخصص در بخش اقامتگاه های بومگردی؛
- ایجاد بازارچه های کوچک صنایع دستی در اقامتگاه های هر روستا به منظور معرفی و فروش آثار روستاییان و کمک به اقتصاد آنان؛
- توجیه جامعه میزبان پیرامون الزام و ضرورت حضور گردشگر در منطقه به منظور پویایی همه جانبه مقصد با علم به گوشزد نمودن پیامدهای منفی این حضور و ارائه راهکارهایی در جهت کمینه نمودن آنها.
جمع بندی
هرچند که ظرفیت های بالقوه کشور در حوزه بومگردی، توجه علاقمندان و فعالان صنعت گردشگری را به این حوزه جلب کرده و تعداد اقامتگاه های بومگردی در کشور رو به فزونی نهاده است، اما این ظرفیت از گردشگری به دلایل مختلفی از جمله ضعف در تبلیغات، عدم حمایت های لازم و مناسب از سوی نهادهای ذیربط، نبود برنامه جامع و متناسب با ظرفیت های بومگردی، عدم شناخت کافی فعالان بومگردی نسبت به قوانین استاندارد جهانی در این بخش و همچنین فرصت های آن برای مردم محلی و ... نتوانسته جایگاه مناسبی در فعالیت های کلان گردشگری بیابد و بخش عمده ای از این ظرفیت در کشورمان همچنان بلااستفاده مانده است. از سوی دیگر، از آنجا تعداد گردشگران علاقمند به بومگردی در دنیا رو به افزایش است، توجه به بهره مندی از ظرفیت های بی شمار گردشگری بومگردی در کشور، می تواند در جذب گردشگران خارجی مؤثر باشد که لازمه این امر، تهیه و تدوین قوانین و استانداردهای مناسب با صنعت بومگردی، ارائه آموزش های لازم به فعالان بومگردی، حمایت از سرمایه گذاران برای ورود به این حوزه و نظارت دقیق بر فعالیت اقامتگاه های بومگردی است که حضور مؤثر مسئولان و نهادهای ذیربط را میطلبد. علاوه بر آن، توسعه اقتصاد محلی و حضور فعال بخش خصوصی در صنعت گردشگری از جمله فرصت هایی که صنعت بومگردی میتواند پیشروی توسعه پایدار کشور در صنعت گردشگری قرار دهد.
پژوهش خبری // فاطمه حسینی
