بوم�گردی با اهداف چند جانبه یعنی حفاظت از محیط زیست، احترام به جوامع محلی و ارتقای مؤلفه �های فرهنگی- اجتماعی و اقتصادی جامعه میزبان سروکار دارد که این اهداف همخوان با مفهوم توسعه پایدار است.
چکیده گزارش پژوهشی:
- بوم�گردی، سفری مسئولانه به مناطق طبیعی است که در آن بر حفظ محیط زیست و رفاه مردم محلی تأکید می�شود.
- بوم�گردی بیش از هر چیز یک نوع نگرش خاص، آینده �نگر، اخلاقی و انسانی به مقوله گردشگری است.
- بوم�گردی با اهداف چند جانبه یعنی حفاظت از محیط زیست، احترام به جوامع محلی و ارتقای مؤلفه �های فرهنگی- اجتماعی و اقتصادی جامعه میزبان سروکار دارد که این اهداف همخوان با مفهوم توسعه پایدار است.
- بوم�گردی راهبردی برای مدیریت استفاده پایدار از میراث �های طبیعی از جمله مناطق حفاظت شده است.
- گردشگران بوم�گردی، افرادی مطلع �تر و آگاه �تر نسبت به مسائل فرهنگی و اجتماعی و حساس� تر و کنجکاوتر نسبت به مسائل زیست� محیطی می� باشند.
- چالش �ها و آسیب �های گردشگری بوم�گردی ذیل پنج محور اصلی قوانین و مقررات، عوامل اقتصادی، عوامل اجتماعی و فرهنگی، عوامل محیط بومی و نیروی انسانی قابل بررسی است.
پژوهش خبری صدا وسیما: بوم�گردی یا اکوتوریسم به عنوان نوع جدیدی از فعالیت �های گردشگری، بیش از یک دهه است که در کشورمان شکل گرفته و به دلیل تأکید بر مشارکت جامعه محلی، توجه به مسائل اجتماعی و فرهنگی و مسائل زیست محیطی، پیوند عمیقی با توسعه پایدار گردشگری دارد. همچنین ایجاد اشتغال و توسعه منطقه� ای از جمله نقش� های اثربخش این نوع گردشگری است و به همین دلیل، طی سال �های اخیر سرمایه �گذاران و فعالان صنعت گردشگری را برای ورود به حوزه بوم�گردی و سرمایه �گذاری در طرح �های این حوزه ترغیب کرده است. از سوی دیگر، ظرفیت �های تایخی، فرهنگی و مذهبی کشورمان فرصت�های بالقوه�ای برای بهره�مندی از این ظرفیت در توسعه صنعت گردشگری پیش�روی مسئولان قرار داده است که لازمه آن نیز شناخت دقیق ابعاد و ویژگی� های این نوع گردشگری و تدوین و تنظیم مقررات و برنامه �های متناسب با آن است تا آسیب� های آن به حداقل رسیده و مزایای آن بیش از پیش در تحول صنعت گردشگری نمایان شود. در همین راستا، گروه اقتصاد پژوهش خبری نیز در تلاش است، با توجه به پژوهش� های انجام شده در این حوزه و همچنین گفتگو با کارشناسان بوم�گردی به معرفی این حوزه از صنعت گردشگری و شناخت مزایا و آسیب� های آن بپردازد. بنابراین، در نخستین گزارش با عنوان بوم�گردی، تلخیصی از گزارش کمیسیون گردشگری، اقتصاد ورزش و اقتصاد هنر اتاق بازرگانی ایران[1] که به معرفی و شناسایی عوامل مؤثر بر فعالیت �های بوم�گردی پرداخته است، ارائه می �شود.
تعریف بوم�گردی
بوم�گردی یا اکوتوریسم بخش در حال گسترشی از بازار گردشگری در طبیعت یا طبیعت �گردی است که تعاریف مختلفی برای آن ارائه شده است. این تعاریف عبارتند از:
همچنین، اقامتگاه �های بومگردی، اقامتگاه �هایی هستند که در محیط �های طبیعی و بومی با رعایت بالاترین سطح ممکن ضوابط زیست� محیطی و به شکلی سازگار با معماری بومی، بافت تاریخی و سیمای طبیعی منطقه تأسیس شده و ضمن حداکثر تعامل با جامعه محلی و توجه به تنوع اقلیم، زمینه حضور گردشگران را با کیفیتی قابل قبول و تعریف شده فراهم می �نمایند.
تفاوت بوم�گردی با طبیعت �گردی
طبیعت� گردی یا گردشگری در طبیعت، سفر به نقاط طبیعی است که با انگیزه �ها و الگوهای متفاوت با اکوتوریسم از سوی گردشگران صورت�می�گیرد؛ به عبارت دیگر، طبیعت �گردی و مسافرت به محیط� های طبیعی می �تواند در چارچوب انگیزه �های متفاوت باشد و تنها فضای طبیعی را دربرگیرد. انگیزه این امر با ادراک و حفظ محیط طبیعی رابطه مستقیم ندارد و حتی گردشگر دارای حساسیتی نسبت به محیط از بُعد حفاظت و همسو با طبیعت و مردم بومی نیست؛ در حالی�که در مؤسسه بین �المللی اکوتوریسم در سال 1991، اکوتوریسم به صورت یک مسافرت مسئولانه به مناطق طبیعی که محیط زیست را حفظ و زندگی راحت مردم محلی را تثبیت می�نماید، تعریف شده است. از این� رو اکوتوریسم واجد چهار ویژگی مشخص و بارز است که عبارتند از:
به عبارتی، اکوتوریسم با اهداف چند جانبه یعنی حفاظت از محیط زیست، احترام به جوامع محلی و ارتقای مؤلفه �های فرهنگی- اجتماعی و اقتصادی جامعه میزبان سروکار دارد که این اهداف همخوان با مفهوم توسعه پایدار است.
اصول زیربنایی در بوم�گردی
در بوم�گردی استمرار منافع بلندمدت مطرح است که در این رابطه افزایش مشارکت افراد محلی(جامعه میزبان)، حفظ یکپارچگی و انسجام اجتماعی و احترام به فرهنگ بومی، سازگاری برنامه های گردشگری پایدار با دیگر برنامه� ریزی �های محلی، منطقه �ای و ملی از جمله اهداف این نوع از گردشگری برشمرده شده است و در صورت رعایت شش اصل زیر، فعالیت �های گردشگری از مصادیق اکوتوریسم به حساب می� آیند:
مشخصات و ویژگی� های گردشگری بوم�گردی
به اعتقاد کارشناسان، اکوتوریسم دارای مشخصات چهارگانه زیر است:
همچنین، وجه تمایز فعالیت �های بوم�گردی با دیگر حوزه� های گردشگری عبارتند از:
دلایل گسترش فعالیت �های بوم�گردی در کشور
سابقه اقامتگاه �های بوم�گردی در کشور به یک دهه قبل بازمی�گردد که با ابتکار یک فرد علاقمند به گردشگری در روستای گرمه اصفهان راه �اندازی شد و پس از آن احداث اقامتگاه� های بوم�گردی در مناطق روستایی و سپس بافت تاریخی شهرها گسترش یافت و در سال� های اخیر نیز تعداد اقامتگاه �های بوم�گردی رو به فزونی نهاده است که این افزایش از دلایل مختلفی ناشی می� شود و مهم�ترین این دلایل عبارتند از:
چالش �های اقامتگاه �های بومگردی
در حال حاضر، چالش� ها و آسیب �های بوم�گردی را ذیل پنج محور اصلی می�توان دسته �بندی و بررسی کرد که عبارتند از:
*قوانین و مقررات: بحث قوانین و مقررات، به تصمیم �گیران و سیاست�گذاران این حوزه، به خصوص سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری مرتبط می �شود و چالش �هایی که در رابطه با قوانین و مقررات این بخش شناسایی شده� اند، عبارتند از:
*عوامل اقتصادی: یکی از مهم�ترین دلایل سرمایه �گذاری در هر فعالیت و کسب� وکاری، درآمدزایی و تحقق اهداف اقتصادی است. در بخش اقامتگاه� های بوم�گردی نیز این امر یکی از دلایل اصلی علاقمندان به سرمایه �گذاری در این واحدها می �باشد؛ اما در رابطه با اهداف اقتصادی نیز آسیب �ها و چالش �هایی به شرح زیر وجود دارد:
*عوامل اجتماعی و فرهنگی: یکی دیگر از بحث �های مهم توسعه پایدار گردشگری توجه به مسائل اجتماعی- فرهنگی از سوی گردشگران جامعه محلی می�باشد که هر دو جامعه و به �خصوص گردشگران باید به فرهنگ و ارزش� های جامعه محلی احترام بگذارند، اما به دلیل آسیب �ها و چالش �هایی که در این بخش وجود ندارد، این امر در حال حاضر محقق نشده است. این چالش� ها عبارتند از:
*عوامل محیط بومی: منظور از محیط بومی دو مؤلفه محیط انسانی و محیط زیست می �باشد که در این زمینه با موضوع ظرفیت قابل تحمل مقصد مواجه هستیم و دو نوع آسیب از این منظر متوجه فعالیت �های بوم�گردی است:
*نیروی انسانی: یکی از شرایط اساسی توفیق هر کسب �وکاری، وجود نیروی انسانی متخصص است که در حوزه بوم�گردی نیز همانند دیگر حوزه� ها در بخش نیروی انسانی چالش �هایی به شرح زیر وجود دارد:
راهکارهای بهبود وضعیت فعالیت� های بوم�گردی
با توجه به شناسایی مهم�ترین آسیب �ها و چالش �های حوزه اقامتگاه� های بوم�گردی، راهکارهای بهبود وضعیت فعالیت در این بخش عبارت است از:
- تعریف صحیح و درک مفهوم اقامتگاه �های بوم�گردی و هدف از ایجاد و توسعه آنها؛
- توسعه کیفی اقامتگاه �های بوم�گردی در کنار توسعه کمّی آنها؛
- تعریف استانداردهای مشخص و نظارت اصولی بر فعالیت� ها این واحدها؛
- ایجاد واحدهای آموزشی به منظور آموزش و توانمندسازی فعالان و سرمایه� گذاران و مردم محلی؛
- تغییر رویه در اعطای مجوز و اعطای مجوز به افراد دارای صلاحیت؛
- آموزش کارشناسان خبره و متخصص در زمینه اقامتگاه �های بوم�گردی؛
- تدوین برنامه بازاریابی و تبلیغات متناسب با این حوزه برای جذب مشتریان؛
- سرمایه� گذاری افراد متخصص و علاقمند به بوم�گردی در این بخش؛
- توجه به بومی بودن سرمایه� گذاران در این حوزه و در اولویت قرار دادن سرمایه� گذاران بومی؛
- تلاش برای مشارکت دادن اکثریت افراد جامعه محلی به منظور حمایت جامعه محلی از اجرای طرح؛
- حفظ سنت �ها و آیین �ها و ارزش� های فرهنگی جامعه محلی از طریق آموزش؛
- آموزش جامعه محلی و توانمندسازی آنها در مورد نحوه تعامل با گردشگران و جلب رضایت گردشگران؛
- تربیت نیروی انسانی متخصص در بخش اقامتگاه� های بوم�گردی؛
- ایجاد بازارچه� های کوچک صنایع دستی در اقامتگاه� های هر روستا به منظور معرفی و فروش آثار روستاییان و کمک به اقتصاد آنان؛
- توجیه جامعه میزبان پیرامون الزام و ضرورت حضور گردشگر در منطقه به منظور پویایی همه جانبه مقصد با علم به گوشزد نمودن پیامدهای منفی این حضور و ارائه راهکارهایی در جهت کمینه نمودن آنها.
جمع �بندی
هرچند که ظرفیت� های بالقوه کشور در حوزه� بوم�گردی، توجه علاقمندان و فعالان صنعت گردشگری را به این حوزه جلب کرده و تعداد اقامتگاه �های بوم�گردی در کشور رو به فزونی نهاده است، اما این ظرفیت از گردشگری به دلایل مختلفی از جمله ضعف در تبلیغات، عدم حمایت� های لازم و مناسب از سوی نهادهای ذیربط، نبود برنامه جامع و متناسب با ظرفیت �های بوم�گردی، عدم شناخت کافی فعالان بوم�گردی نسبت به قوانین استاندارد جهانی در این بخش و همچنین فرصت� های آن برای مردم محلی و ... نتوانسته جایگاه مناسبی در فعالیت �های کلان گردشگری بیابد و بخش عمده� ای از این ظرفیت در کشورمان همچنان بلااستفاده مانده است. از سوی دیگر، از آنجا تعداد گردشگران علاقمند به بوم�گردی در دنیا رو به افزایش است، توجه به بهره �مندی از ظرفیت� های بی� شمار گردشگری بوم�گردی در کشور، می �تواند در جذب گردشگران خارجی مؤثر باشد که لازمه این امر، تهیه و تدوین قوانین و استانداردهای مناسب با صنعت بوم�گردی، ارائه آموزش� های لازم به فعالان بوم�گردی، حمایت از سرمایه �گذاران برای ورود به این حوزه و نظارت دقیق بر فعالیت اقامتگاه �های بوم�گردی است که حضور مؤثر مسئولان و نهادهای ذیربط را می�طلبد. علاوه بر آن، توسعه اقتصاد محلی و حضور فعال بخش خصوصی در صنعت گردشگری از جمله فرصت� هایی که صنعت بوم�گردی می�تواند پیش�روی توسعه پایدار کشور در صنعت گردشگری قرار دهد.
پژوهش خبری // فاطمه حسینی
